Immunosupresja, czyli leczenie obniżające ludzką odporność

Immunosupresja jest to wyciszanie odpowiedzi immunologicznej organizmu poprzez hamowanie procesu wytwarzania przeciwciał oraz komórek odpornościowych przez różne czynniki zwane immunosupresorami. Takimi czynnikami są przede wszystkim leki immunosupresyjne. W przeszłości było stosowane w tym celu promieniowanie rentgenowskie.

Leki immunosupresyjne

Spośród najczęściej stosowanych leków immunosupresyjnych można wymienić: glikokortykosteroidy, leki alkilujące (cyklofosfamid, chlormetynę), antymetabolity (metotreksat, azatioprynę), cyklosporynę A oraz mykofenolan mofetylu.

Mechanizm działania

Leki immunosupresyjne, w zależności od mechanizmu działania, hamują reakcję odpornościową na różnych jej etapach, dlatego też różnią się wskazaniami klinicznym w różnych jednostkach chorobowych. Stopień nasilenia immunosupresji oraz jej długotrwałość jest wypadkową wielu czynników, m.in. wrażliwości gatunkowej i osobniczej, dojrzałości immunologicznej, rodzaju i ilości antygenu, dawki i częstości podań leku immunosupresyjnego oraz rodzaju odpowiedzi immunologicznej, tzn. czy jest typu humoralnego zależnego od obecności przeciwciał, czy komórkowego warunkowanego obecnością limfocytów T.

W przypadkach, gdy w organizmie dochodzi do nadmiernej immunizacji i zjawisk autoimmunizacji powstają zjawiska patologiczne skutkujących wystąpieniem chorób, np. układu krwiotwórczego, czy chorób tkanki łącznej.

Choroby autoimuunologiczne

W razie zaburzeń układu immunologicznego może dochodzić do nieprawidłowego rozpoznawania elementów organizmu (własnych antygenów) i traktowania ich jako obce. Jest to patologiczna reakcja prowadząca do chorób autoimmunologicznych (dlatego również  nazwanych chorobami z autoagresji). W wyniku takich reakcji powstają  limfocyty „uczulone” na własną tkankę oraz autoprzeciwciała skierowane przeciw własnym antygenom tkankowym. W zależności od składnika przeważają odczyny humoralne (aktywność limfocytów B i plazmocytów produkujących przeciwciała) lub komórkowe (limfocyty T).

Wśród chorób osłabiających odporność immunologiczną należy przede wszystkim wymienić choroby dotyczące tkanki łącznej, tj.: reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, toczeń układowy, twardzina, zapalenie skórno-mięśniowe. Oprócz wymienionych chorób układowych, proces autoimmunologiczny może dotyczyć określonego narządu: tarczycy, wątroby, nerek, jelit, trzustki itp. Rozmaite choroby krwi, zwłaszcza niektóre małopłytkowości, niedokrwistości hemolityczne - to również przejaw autoagresji, tym razem skierowanej przeciw komórkowym składnikom krwi. Inne ważne choroby zaliczane do kręgu schorzeń autoimmunologicznych to: stwardnienie rozsiane, pęcherzyca, pemfigoid, łysienie złośliwe czy łuszczyca. W większości powyższych chorób stosuje się leki immunosupresyjne w celu wyhamowania patologicznej odpowiedzi immunologicznej skierowanej przeciwko własnym tkankom, co przerywa uporczywy proces chorobowy i powoduje wejście w stadium remisji.

Immunosupresja w przeszczepach narządów

Kolejnym wskazaniem do stosowania leków hamujących odpowiedź odpornościową ustroju są stany, gdzie korzystniejsze dla organizmu jest wyciszenie prawidłowej odpowiedzi immunologicznej.  Sytuacja taka występuje przede wszystkim po przeszczepach. Immunosupresja w takich przypadkach zmierza do zapobiegania epizodom ostrego odrzucania przeszczepu, a w razie ich wystąpienia pomaga je opanować. Zapobiega również odrzucaniu przewlekłemu.

Immunosupresja a przeszczep szpiku kostnego

Warto również wspomnieć o roli immunosupresji, jako wstępnego etapu przygotowującego do przeszczepu szpiku kostnego. W przypadku białaczek, w pierwszej kolejności stosuje się tak duże dawki chemioterapii, by maksymalnie uszkodzić układ krwiotwórczy i następnie zastąpić go komórkami macierzystymi hematopoezy od dawcy, które w przyszłości odtworzą układ odpornościowy.

Powikłania

Leki immunosupresyjne poza znoszeniem nadmiernej odpowiedzi immunologicznej w konkretnych, zamierzonych przypadkach, wskutek braku swoistości prowadzą do ogólnej supresji układu immunologicznego. Niestety wiąże się to z poważnymi konsekwencjami, takimi jak: częste zakażenia, odmienny przebieg kliniczny chorób, a także zwiększone ryzyko wystąpienia nowotworów złośliwych (raków, mięsaków, chłoniaków). Ponadto wiele leków ma własne, niezależne działania uboczne, np. uszkodzenie wątroby, serca czy też płuc.

W związku z powyższym decyzja lekarza o zastosowaniu immunosupresji musi być poprzedzona wnikliwą analizą stanu klinicznego chorego, wskazań i przeciwwskazań odnośnie konkretnego leku oraz potencjalnych efektów ubocznych. Niemniej jednak dla wielu chorych leczenie immunosupresyjne jest ostatnią deską ratunku i w bilansie zysku i strat, otrzymują dużo więcej niż mogą stracić – życie oraz nierzadko możliwość powrotu do pełnej aktywności.