Neutropenia – częsty efekt uboczny stosowania wielu leków

Białe ciałka krwi (leukocyty) chronią nasz organizm przed czynnikami infekcyjnymi (mikroorganizmami) i substancjami obcymi. Tak jak wszystkie pozostałe komórki krwi, leukocyty są wytwarzane w szpiku kostnym. Powstają z komórek prekursorowych (komórek macierzystych), które dzieląc się i dojrzewając, przekształcają się ostatecznie w jeden z pięciu głównych typów białych krwinek: neutrofile (neutrocyty), limfocyty, monocyty, eozynofile i bazofile. Neutropenia ma miejsce wtedy, gdy liczba neutrofili spada znacznie poniżej normy. Przyczyną neutropenii są często skutki uboczne leków.

Neutrofilea neutropenia

Neutrofile reprezentują główny system wrodzonej, nieswoistej (w przeciwieństwie do limfocytów, które odpowiadają na swoisty, konkretny czynnik zakaźny) obrony komórkowej organizmu przeciw bakteriom i grzybom. Uczestniczą również w procesie gojenia się ran i pochłaniania ciał obcych. Neutropenią nazywamy obniżenie poziomu neutrofilów we krwi poniżej normy. Wyróżniamy jej trzy stopnie: lekki (poziom neutrofilów we krwi mieści się w granicach 1000-1500/mikrolitr krwi), średni (500-1000 neutrofilów/mikrolitr) i ciężki (gdy poziom ten spada poniżej 500/mikrolitr).

Jako że neutrofile prezentują ponad 70% białych krwinek, zmniejszenie ilości tychże powoduje jednoczesne zmniejszenie ogólnej liczby neutrofili. Kiedy ilość neutrofili spada poniżej 1500/mikrolitr (lekka neutropenia) wzrasta ryzyko infekcji bakteryjnych i grzybiczych, a kiedy spada poniżej 500/mikrolitr (ciężka neutropenia) ryzyko to jest bardzo wysokie. Bez podstawowej bariery ochronnej jaką tworzą w naszym organizmie neutrocyty, każda nawet potencjalnie niegroźna infekcja może okazać się śmiertelną.

Neutropenia jako skutek uboczny leków

Znanych jest wiele przyczyn neutropenii, jest ona między innymi efektem ubocznym stosowanych przez nas, wybranych leków (jedna z najczęstszych przyczyn). Leki mogą wywołać neutropenię poprzez obniżenie syntezy neutrocytów w szpiku (efekt neutropeniczny zależny jest w przypadku od dawki – im większa, tym cięższa nutropenia, która może trwać od kilku dni nawet do kilku lat) lub poprzez ich degradację we krwi na drodze procesów immunologicznych (nieprawidłowych reakcji układu odpornościowego; neutropenia utrzymuje się zazwyczaj jeszcze przez tydzień od zaprzestania stosowania leku) – reakcjom tym mogą towarzyszyć zapalenie wątroby, nerek, płuc oraz anemia. Nutropenia jest stanem ciężkim, ale na szczęście nieczęstym.

Lekami, których efektem ubocznym może być neutropenia, są głównie:

• stosowane w chemioterapii przeciwnowotworowej (poprzez hamujący wpływ na szpik kostny)

• antybiotyki (a wśród nich penicyliny, sulfonamidy, chloramfenikol)

• leki przeciwpadaczkowe (m.in. fenytoina czy fenobarbital)

• tyreostatyki (stosowane w nadczynności tarczycy – np. propylotiouracyl)

• sole złota (używane w chorobach reumatycznych)

• pochodne fenotiazyny (np. chlorpromazyna)

• oraz inne, które w podatnym organizmie mogą obniżyć poziom neutrofili.

Niestety nie można przewidzieć czy i jak ciężką neutropenię wywoła w każdym z nas poszczególny lek.

Neutropenia - objawy

Nie istnieją specyficzne objawy mogące wskazywać na neutropenię, która może pozostać niewykryta do czasu pojawienia się pierwszej infekcji. Ponadto w przypadku infekcji bakteryjnej typowe dla niej objawy procesu zapalnego czy wytworzenie ropy mogą w ogóle nie wystąpić! Dlatego też niezwykle istotne jest zwiększenie czujności w odbieraniu sygnałów ze swojego ciała. Informowanie lekarza o wszelkich zauważonych przez siebie zmianach i ścisła z nim współpraca pozwoli szybko i skutecznie reagować na rozpoczynającą się infekcję poprzez wdrażanie swoistego leczenia.

Profilaktyka neutropenii

Co robić, by zmniejszyć ryzyko infekcji w przypadku potwierdzonej neutropenii? Odpowiedź wydaje się być oczywista, choć poniższe czynności w pełnym rutyny i codziennych zajęć życiu zdarzają się być często lekceważone, prowadząc do niebezpiecznych konsekwencji. Na pierwszym miejscu wymienić należy przestrzeganie podstawowych zasad higieny, a więc:

• częste mycie rąk (zarówno przez osoby z neutropenią jak i te z najbliższego otoczenia),

• unikanie kontaktu z osobami chorymi, a w przypadku zachorowania osób z którymi mieszkamy, ograniczenie z nimi kontaktu i skonsultowanie się ze swoim lekarzem

• rezygnację z zabiegów stomatologicznych w okresie trwania neutropenii

Ponadto przy wystąpieniu neutropenii, której prawdopodobną przyczyną są stosowane leki:

• konieczna jest pełna współpraca pacjenta z lekarzem i dokładny nadzór tego ostatniego nad przyjmowanymi przez chorego lekami,

• należy przerwać stosowanie wszelkich farmaceutyków, które nie są niezbędne dla życia,

• w przypadku ciężkiej neutropenii wskazana jest hospitalizacja chorego.