Wrodzone niedobory odporności

Na układ odpornościowy organizmu składa się cały szereg elementów, od barier mechanicznych w postaci skóry czy błon śluzowych, poprzez narządy takie jak grasica, elementy komórkowe, po cząsteczki zwane cytokinami, limfokinami itd. Elementy te powodują, że nasz organizm broni się przed wszystkim, co dla niego „obce”, czyli przed bakteriami, wirusami, grzybami. Problem zaczyna się, gdy któraś z linii obrony zaczyna zawodzić. Nawet wypadnięcie pozornie błahej funkcji może spowodować, że cały system odpornościowy przestaje działać bądź jest mniej skuteczny. Mówimy wtedy o niedoborach odporności.

Niedobory odporności dzielimy na pierwotne i wtórne. U podstaw tych ostatnich (które są zdecydowanie częstsze) leży głównie wirus HIV powodujący AIDS (zespół nabytego niedoboru odporności), efekty uboczne chemicznego leczenia nowotworów czy celowo wywołane stany obniżenia odporności wywołane przy transplantologii narządów. Natomiast pierwotne niedobory, zwane także wrodzonymi, którym poświęcona jest dalsza część, są zdecydowanie rzadsze. Mimo że opisaniu już ponad 120 rodzajów jednostek chorobowych zaliczanych do tej grupy, to część z nich zdiagnozowano tylko u kilku osób na świecie. Pierwotne niedobory odporności najczęściej objawiają się już we wczesnym dzieciństwie (np. bardzo częstymi infekcjami) i stanowią często poważny problem diagnostyczny. Oto ich przykłady.

Zespół DiGeorge`a

Jest to zespół spowodowany zaburzeniami w rozwoju zarodkowym, których przyczyna leży w zaburzeniach chromosomalnych (chromosom w uproszczeniu jest to struktura komórkowa składająca się z „nawiniętego” DNA). Dzieci urodzone z omawianym zespołem mają deformacje twarzy, wady serca i dużych naczyń, a także co najważniejsze w tym temacie, brak lub niedorozwój grasicy. Narząd ten jest zbudowany z dwóch płatów umiejscowionych za mostkiem. Jego funkcja jest związana głównie z dojrzewaniem limfocytów T (rodzaj białych krwinek), które biorą udział w tak zwanej odporności komórkowej. Skuteczną terapią ciężkiej postaci zespołu DiGeorge`a jest przeszczep grasicy.

Wrodzone neutropenie

Pod pojęciem neutropenia rozumiemy spadek liczby neutrofili (rodzaj białych krwinek odpowiedzialny za walkę z zakażeniami bakteryjnymi czy grzybiczymi) poniżej 500 komórek na mililitr krwi. Jednym z rodzajów neutropenii wrodzonej jest tak zwana cykliczna neutorpenia. Jest to schorzenie dziedziczne, objawiające się cyklicznymi okresowymi, trwającymi 3-6 dni głębokimi spadkami liczby neutrofili t.j. poniżej 200 komórek na mililitr. W okresach z prawidłową liczbą omawianych białych krwinek objawy nie występują, natomiast podczas epizodów dochodzi do gwałtownie rozwijających się zakażeń, kończących się w 10% przypadków śmiercią.

Inną postacią wrodzonej neutropenii jest ciężka wrodzona neutropenia. Objawia się ona nawracającymi zakażeniami bakteryjnymi, którym towarzyszą ropnie, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych czy otrzewnej. Te ciężkie zaburzenia pojawiają się już w pierwszym roku życia. W przypadku tego schorzenia efekt terapeutyczny przynosi stosowanie G-CSF. Jest to czynnik pobudzający wzrost i dojrzewanie pewnych linii komórkowych, zwany dokładnie czynnikiem stymulującym tworzenie kolonii granulocytów.

Agammaglobulinemia sprzężona z chromosomem X

Jest to schorzenie związane z brakiem lub śladową ilością przeciwciał, wynikające z braku obecności we krwi limfocytów B - rodzaj białych krwinek, odpowiedzialnych za produkcję przeciwciał. Pierwsze objawy choroby pojawiają się już około 4-5 miesiąca życia,, chociaż zdarzają się przypadki znacznie późniejszej manifestacji t.j. 3-5 rok życia. Dominującą dolegliwością są nawracające zakażenia bakteryjne dróg oddechowych, prowadzące do przewlekłego zapalenia zatok i zmian morfologicznych w oskrzelach. Niewyjaśnionym zjawiskiem jest główna przyczyna śmierci w tym zespole, czyli enterowirusowe zapalenie opon mózgowych i mózgu. Jest to o tyle dziwne, że w agammaglobulinemii sprzężonej z chromosomem X odporność przeciwwirusowa jest sprawna. Leczenie polega głównie na podawaniu z zewnątrz brakujących przeciwciał .

Niedobór odporności z brakiem limfocytów CD8+

Jest to rzadka choroba o podłożu genetycznym, dziedzicząca się w sposób autosomalny recesywny (co oznacza, że oboje rodziców musi być nosicielami uszkodzonego genu, by urodziło się chore dziecko). Defekt dotyczy enzymu, o skomplikowanie brzmiącej nazwie: kinaza tyrozynowa ZAP-70, który to jest potrzebny do prawidłowego funkcjonowania limfocytów T. Obserwuje się dużą różnorodność w obrazie klinicznym tego niedoboru. Może przejawiać się on umiarkowanie nasilonymi infekcjami, a może także przebiegać pod postacią ciężkich złożonych niedoborów odporności. Charakterystyczną cechą w tym zespole jest występowanie prawidłowej ilości frakcji limfocytów T nazywanych CD4+, przy braku frakcji nazywanej CD+8.

Zespół limfoproliferacyjny związany z chromosomem X

Cechą charakterystyczną tego zespołu jest niekontrolowane namnażanie się podtypu limfocytów nazywanych limfocytami T, po zakażeniu wirusem Epsteina Barr (zakażenie tym wirusem w postaci bezobjawowej bądź pod postacią mononukleozy przechodzi bez większych konsekwencji u większość populacji). Nie prowadzi to jednak do eliminacji wirusa, lecz wręcz odwrotnie: do zwiększenia prawdopodobieństwa powikłań lub nawet do śmiertelnie kończącej się mononukleozy. Przyczyną omawianej choroby jest mutacja genetyczna (gen SH2D1A).